Monique Heidema
cellist
Toelichting programma
liederen zonder woorden
Hoe klinkt een lied zonder woorden? In dit programma staat die vraag centraal. Samen met de piano ga ik op zoek naar muziek die zingt — zonder stem, zonder tekst, maar met een directheid die soms nog sterker binnenkomt dan woorden ooit zouden kunnen.
De reis begint bij de sonate van Edvard Grieg, een werk waarin voor mij meteen de kern van dit programma hoorbaar wordt. Het eerste deel (Allegro agitato) is onrustig en gepassioneerd, alsof er iets gezegd móét worden. De muziek beweegt zich tussen spanning en lyriek, tussen uitbarsting en terugtrekking.
Bij Franz Schubert komen we dichter bij de oorsprong van het lied zelf. Zijn muziek is onlosmakelijk verbonden met tekst, met poëzie — en juist daarom is het zo bijzonder om deze liederen zonder woorden te horen. Wat blijft er over als de tekst verdwijnt? Voor mij wordt dan hoorbaar hoe puur de emotie eigenlijk is. De cello neemt de rol van de stem over, maar laat tegelijk ruimte voor de verbeelding van de luisteraar: ieder kan zijn eigen woorden invullen.
Am Tage aller Seele:
Overledenen worden herdacht. Het lied is eigenlijk een gebed waarin wordt gevraagd dat alle gestorven zielen in vrede mogen rusten.
An die Musik:
is eigenlijk een dankbetuiging aan de muziek zelf. In moeilijke tijden en verdrietige momenten was de muziek als troost.
Heidenröslein:
Gaat over een jongen die een mooi wild roosje wilt plukken. Het roosje verzet zich en zegt dat het hem zal prikken. Hierin zit een dubbelzinngheid waarover ik me maar niet uitlaat.
Die traditie zet zich voort bij Felix Mendelssohn, Johannes Brahms en Robert Schumann.
Lied ohne Worte op. 109:
Is een van de laatste werken die Felix Mendelssohn componeerde. Het werd rond 1845 geschreven voor de beroemde Franse celliste Lisa Cristiani en na Mendelssohns overlijden uitgegeven.Het werk is een romantische dialoog tussen de cello en de piano.
Vergeblisches Ständchen van J. Brahms:
de letterlijke betekenis is tevergeefse serenade.
Een jongeman staat ’s avonds voor het raam van zijn geliefde en smeekt haar om hem binnen te laten:
Maar het meisje antwoordt telkens dat de deur gesloten blijft. Ze beroept zich op de wijze raad van haar moeder en wil haar reputatie niet op het spel zetten. De jongen probeert haar vervolgens te vermurwen met allerlei argumenten: het is koud buiten, de wind waait, zijn hart zal bevriezen van verdriet. Toch blijft zij standvastig. Uiteindelijk moet hij onverrichter zake vertrekken.
In schumann's Sängers Trost:
zit geen dramatische wanhoop; eerder een zachte berusting. De muziek ondersteunt het idee dat kunst en natuur een diepere vorm van voortbestaan bieden dan menselijke roem of herinnering.
De sfeer verschuift nogal, wanneer we uitkomen bij de Spaanse muziek van Manuel de Falla en Gaspar Cassadó.
In de Suite populaire espagnole:
blijven de wortels in het lied duidelijk hoorbaar, maar hier krijgt de muziek ook iets fysieks: ritme, dans, aarde. De melodieën dragen de kleur en warmte van volksmuziek.
In Cassadó’s Requiebros:
komt alles samen: virtuositeit, expressie en speelsheid. Het “lied zonder woorden” verandert hier bijna in een gebaar, een beweging — direct, levendig en vol karakter.
Aan het einde van het programma vind er wederom een verschuiving plaats. In de werken van Alexander Glazunov, Sergei Rachmaninoff en Alexander Scriabin verandert de klankwereld. Hier wordt de zang breder, intenser, soms bijna overstromend van emotie. .
In Glazunovs Chant du ménestrel:
hoor ik een nostalgische verteller, iemand die terugblikt
Rachmaninovs lied:
draagt een diep verlangen in zich, met lange lijnen die zich als adem over de tijd uitstrekken.
Scriabins Romance :
voelt bijna als een improvisatie — dromerig, zoekend, alsof de muziek zichzelf al spelend ontdekt.
